Hvað er kurteisi?
Hugtakið kurteisi á sér bæði langa og áhugaverða sögu. Orðið á rætur í fornfranska orðinu court, sem merkir hirð eða konungshöll, og tengist einnig latneska orðinu hortus – garður. Í báðum tilvikum er um að ræða eitthvað afmarkað, afgirt rými. Court vísaði þannig ekki aðeins til staðar heldur líka til reglna: hvernig fólk átti að hegða sér innan veggja hirðarinnar, í návígi við vald, virðingu og hefðir.
Af orðinu court varð lýsingarorðið cortois, sem lýsti þeim siðum og háttalagi sem þóttu hæfa í konungsgarði. Kurteisi var því upphaflega ekkert annað en kunnátta í góðum hirðsiðum – að kunna sig, sýna tillitssemi og bera sig sómasamlega í samneyti við aðra.
Orðið barst inn í íslensku á tímum riddarabókmenntanna, frá og með 13. öld, þegar slíkar sögur voru þýddar og samdar hér á landi. Með tímanum losnaði það úr tengslum við hirðir og hallir og fékk víðari merkingu. Í dag notum við kurteisi um hæversku, siðprýði og almenna tillitssemi í daglegu lífi.
Við segjum enn að gera eitthvað með kurt – það er að haga sér vel og kunna sig. Að kurta sig merkir að halda sér til hlés eða sýna hófsemi. Og svo er það þessi skemmtilega orðasambandið með kurt og pí, sem vísar til þess að gera eitthvað vandlega og sómasamlega. Athyglisvert er þó að uppruni orðsins pí er orðinn hulinn – enginn veit lengur nákvæmlega hvaðan það kemur eða hvað það merkir. Kannski er það einmitt viðeigandi: kurteisi snýst ekki alltaf um reglur sem hægt er að útskýra, heldur tilfinningu fyrir því sem er viðeigandi hverju sinni.
Að lokum má benda á að hér á árum áður var mikil áhersla lögð á að kenna mönnum kurteisi, þótt ef til vill finnist fólki ráðin nokkuð undarleg nú á tímum.*
Árið 1945 kom út stórfín bók sem nefnist Kurteisi. Í henni bendir höfundurinn, Rannveig Schmidt, Íslendingum á eitt og annað er viðkemur kurteisi og góðum mannasiðum. Þar stendur meðal annars:
„Enginn ætti að gefa langar lýsingar af kvillum sínum meðan hann situr undir borðum – og forðast slíkt yfirleitt. Það er ógeðslegt og þreytandi og ætti ekki að leyfast, að fólk tali alltaf um veikindi sín og uppskurði – ekkert er leiðinlegra en hlusta á slíkar raunarollur.” …. „Hvorki konur né karlar ættu að greiða sér á mannamótum. Við snyrtum okkur til áður en við förum að heiman.”
* Vísindavefurinn
— Rannveig Schmidt — BORÐSIÐIR —
.