Mannasiðir – kurteisi er dyggð
Mannasiðir Jóns Jacobson frá 1920 geymir beittar og skemmtilegar hugleiðingar um kurteisi, borðsiði, hreinlæti og framkomu – spegilmynd íslensks samfélags fyrr á tímum.
Árið 1920 kom út bókin Mannasiðir eftir Jón Jacobson – bók sem var sannkölluð nýlunda hér á landi. Þar fjallar höfundur um siði og framkomu fólks af mikilli festu, stundum af hörku, en ekki síður með eftirminnilegum hætti. Ekkert er honum of smátt né of stórt, hvort sem rætt er um borðsiði, líkamsburði eða jafnvel háralit:
„Að lita hár sitt er blátt áfram viðbjóðslegt. Grá hár sóma sér jafnvel sem hver annar litur.“
Í Mannasiðum er að finna fjölda góðra – og oft skemmtilega strangra – ráðlegginga. Lesendur eru varaðir við skellihlátri; að kasta sér aftur á bak með galopinn hlæjandi munninn; eða slá sér á lærin eða hnén í kátínu.
— GÖMUL RÁÐ OG HÁTTVÍSI — KURTEISI/BORÐSIÐIR — ÍSLENSKT — MATARBOÐ —
Einnig er minnt á að forðast að hnerra hátt, „því að þá afskræmist andlitið“, hafa munninn lokaðan þegar hans er ekki þörf og nota vasaklútinn af nærgætni. Ekki skal snýta sér „svo hrottalega að við kveði Þórdunur“ og alls ekki sleikja matfork eða hníf að loknum málsverði.
Kurteisi er, að mati Jóns, dyggð vegna þess að hún stuðlar að vellíðan og stendur gegn yfirgangi og því að valda öðrum óþægindum. Um leið gerir hann sér grein fyrir því að siðir og venjur eru ekki óumbreytanleg lögmál, heldur samkomulag sem hver kynslóð mótar – oft án þess að gera sér grein fyrir því. Þannig er í sjálfu sér ekkert rangt við að ropa í fjölmenni, en slíkt getur engu að síður talist ósiður. Ef til vill er ropi hvimleiður kvilli, en Jón er þó ómyrkur í máli:
„Ropar eru viðbjóðslegir, og engin vörn í máli, að ekki sé hægt „að gera við þeim”. Það er ógeðslegur ávani, sem hægt er að venja sig af, og aldrei þarf að verða nokkrum tamur.“
Jón lætur sér einnig mjög annt um hreinlæti og það sem hann telur fegurð í daglegri framkomu, ekki síst þegar kemur að munni og tönnum. Hann er þar bæði nákvæmur og óvægin í dómi sínum:
„Vel tenntur fríður munnur eykur mjög á fegurð andlitsins. Og þótt menn séu ekki munnfríðir, bæta fagrar tennur mjög mikið. Hirðing tanna er hreinlætisatriði og það mjög merkilegt, því að undir henni er ekki einungis fegurð tannanna, heldur heilsa þeirra komin.“
Og hann bætir við, af þeirri hreinskilni sem einkennir bókina:
„Hvern langar til að kyssa ungan og æskufríðan munninn, þar sem skín í gular og óhreinar tennurnar fyrir innan, ef hlegið er, eða mælt orð frá vörum. Andremi og óhreinn munnur hefur meyjar mörgum biðlum svift.“
Í framhaldinu snýr Jón sér að líkamsburðum, hreyfingum og hvers kyns látbragði sem honum þykir óviðeigandi í samkvæmum og við borðhald. Þar er hann hvorki spar á skipanir né aðvaranir:
„Leggið ekki handleggina upp á borðin. Nuddið ekki höndum um hné. Róið ekki í sessi. Varist skellihlátur; kastið yður ekki aftur á bak með galopinn hlæjandi munninn og sláið ekki á lærin eða hnén.“
Hann heldur áfram:
„Forðist að hnerra hátt ef unnt er, því að þá afskræmist andlitið, hafið munninn lokaðan þegar þér eruð ekki að nota hann. Notið vasaklútinn gætilega og snýtið yður ekki svo hrottalega að við kveði Þórdunur. Sleikið ekki af matforki né hníf að loknum málsverði.“
Jón gerir einnig skýran greinarmun á því sem hann telur viðeigandi umræðuefni eftir aðstæðum og samkvæmum. Hann varar við því að rugla saman fróðleiksfýsn og tillitssemi:
„Hrókaræður í veizlum eða viðtali um búnað eða vísindi, listir, skáldskap eða stjórnmál geta verið góðar, þarflegar og skemmtilegar, þegar menn eru í sínum hóp, en afar svæfandi og hjáleitar innan um fólk, þar sem hver er af sínu sauðahúsi.“
Og hann stingur upp áminningu sem er jafn beitt og hún er kaldhæðin:
„Það hlýtur t.d. að hafa verið dauf skemmtun fyrir vesalings vinnufólkið á prestsetrinu hér um árið, þegar blessaður sveitapresturinn var að þylja upp fyrir því latnesku málfræðina hans Madvigs – því til skemmtunar á vökunni!“
Að lokum snýr Jón sér að því sem honum þykir kannski alvarlegast af öllu: óheilindi í framkomu gagnvart öðrum, ýmist í undirgefni eða yfirlæti. Þar er hann ekki síður hvass í orðum:
„Ógeðslegri sjón getur ekki verið, en að sjá tvífættar mannskepnurnar skríðandi á fjórum fótum fyrir yfirboðurum sínum eða öðrum, sem standa þeim ofar í metorða stiga og valda, en getandi í hvoruga löppina stigið fyrir ofmetnaði og reigingi gegn undirmönnum sínum og öðrum, sem lægra eru settir í lífinu.“
Hann lætur þar ekki staðar numið og snýr sér að öðrum ávönum sem honum þykja jafnan óþolandi:
„Hræðilegt er að sjá menn fara að stanga úr tönnum sér eftir máltíð. Ýmsir eru fleiri kækir og ávanir, og sumir þeirra mjög ógeðslegir, svo sem að tyggja matinn „smjattandi”, í stað þess að tyggja með lokuðum munni.“
— GÖMUL RÁÐ OG HÁTTVÍSI — KURTEISI/BORÐSIÐIR — ÍSLENSKT — MATARBOÐ —
.
.