Kaffisopinn indæll er
Það er kunnara en frá þurfi að segja að list er að hella upp á gott kaffi. Þunnt kaffi hefur sjaldan þótt eftirsóknarvert og í gamla daga voru til ótal orð yfir slíkan sopann — sum heldur ófögur: englapiss, nærbuxnavatn, vinnukonuvatn, kaffiblávatn, meyjarhland, ærpiss, steinbítshland, skjávatn, návatn, náhland eða seinna vatn af sokkum.
Sterkt kaffi var hins vegar kallað rótsterkt, útsterkt, bleksterkt eða skjólgóður sopi. Bjartur í Sumarhúsum taldi kaffi varla drekkandi nema hægt væri að tjarga upp úr því hrúta.
Kaffibætir var fluttur inn til Íslands frá því um 1870 og þótti lengi sjálfsagt að nota hann til að drýgja kaffið. Hann var gerður úr rótum kaffifífils, eða sikoríu, sem er fjölær matjurt. Rótin var ristuð og notuð sem kaffibætir, en blöðin nýtt í salöt. Kaffi án kaffibætis var gjarnan nefnt baunakaffi.
Ekki voru þó allir hrifnir af kaffibætinum, þótt hann væri vinsæll fram undir miðja síðustu öld. Í bréfi sem Fjallkonan birti árið 1884 frá „merkum bónda í sveit“ segir að lítil bót sé að hinni óhóflegu kaffidrykkju, einkum þar sem kaffið sé víðast „að meira eða minna leyti búið til úr kaffibæti, eða réttara sagt, kaffispilli“.
Halldór Laxness tók enn dýpra í árinni í Dagleið á fjöllum:
„Ég get ekki nema af sérstakri kurteisi drukkið kaffi með því bragðvonda og heilsuspillandi skítbrasi saman við, sem í auglýsingum er nefnt kaffibætir, en alþýða nefnir ýmist rót, export eða sikkorí.“
O. Johnson & Kaaber flutti inn Ludvig David kaffibæti, sem einhverra hluta vegna var jafnan kallaður Export. Kaffibætirinn var einnig nefndur rót og þannig er tilkomið að rætt var um rótsterkt kaffi. Í innflutningshöftunum í kreppunni miklu upp úr 1930 var farið að vinna Export kaffibæti hér á landi. Hann var seldur í plötum og yfirleitt notaður fjórðungur eða hálf plata í hvern uppáhelling.
Rauðu pappírsumbúðirnar utan um staukana áttu sér líka óvænt framhaldslíf. Íslensk fljóð komust fljótt að því að pappírinn gaf frá sér lit og með því að nudda honum létt við kinnarnar mátti fá hinn fínasta kinnalit. Á tímum hafta og skömmtunar var það kærkomin búbót fyrir heimasætur sem vildu fá hraustlegra útlit.
Rannveig Kristjánsdóttir skrifaði grein í Þjóðviljann árið 1944 og var þar ekki par ánægð með kaffibætinn. Hún spurði hvers vegna Íslendingar þyrftu Export og kallaði hann „bleksvartan, súrramman, næringarsnauðan óþverra“. Hún hvatti fólk til að sleppa soju og öðrum óþverra í kaffið og búa sér heldur til heilnæmt baunakaffi.
Kaffisopinn indæll er — en sennilega bestur án kaffispillisins.
— KAFFIBÆTIR – ÍSLENSKT – KAFFI – VÖFFLUR – SÓLARPÖNNUKÖKUR – LAXNESS –
.
☕️
Fleira spennandi:
– Snúðakakan góða – Draumaterta dásamlega góð – Hrísgrjónagrautur á laugardegi – Vöfflur hin klassíska uppskrift – Soðin egg – Hvað er kurteisi? — Hægeldaðir lambaskankar –